Минии гэр булэ сочинение

Хурамхаанай 2-дохи  юрэнхы эрдэмэй һургуули

МИНИИ ГЭР БҮЛЭ – МИНИИ БАЯЛИГ

Автор: Раднаева Баярма,

4-дэхи классай һурагша

Хүтэлбэрилэгшэ: Гармаева Б.М., буряад хэлэнэй багша

Хурамхаан тосхон

2015

ГАРШАГ

Оршолол…………………………………………………………………………………………..3

1. Уг гарбал тухай ойлгосо…………………………………………………………..4

1.2. Минии уг гарбал тухай түүхэтэ мэдээн………………………………………..5

Тобшолол ………………………………………………………………………………………….7

Хэрэглэгдэһэн литература

Хабсарал    

Оршолол

Өөрынгөө түүхэ ганса орон ба арад зон, хото ба хүдөө нютагууд мэдэдэг бэшэ, зүгөөр гэр бүлэнэр мэдэнэ гээшэ.

Гэр бүлын түүхэ үбгэ эсэгэнэрэй намтарһаа бүридэнэ. Хүн бүхэн «Хэн гээшэбиб?», «Минии үбгэ эсэгэнэр хэн гээшэб?», «Ямар угай болонобиб?» гэжэ мэдэхэеэ ба ойлгохоёо һанадаг. Өөрынгөө уг гарбал шэнжэлхын тула угайнгаа һарбаалжа мэдэхэ ёһотой. Тиимэһээ энэ ажалаймни гол зорилго гэр бүлынгөө уг гарбал шэнжэлхэ.

Энэ зорилгые бэелүүлхын тула иимэ даабаринуудые табибаб:

1. Уг гарбалайнга схемэ зохёохо ба уг гарбалайнгаа ном гараар баталха.

2. Гэр бүлынгөө ажамидаралай һонин баримтанууд тухай хөөрэхэ.

Шэнжэлэлэй объект: буряад арадай уг гарбал, eho заншал, түүхэ.

Шэнжэлэлгын юумэ: Раднаевтанай гэр бүлын уг гарбал.

Шэнжэлэлгын ажал дүүргэхэдээ түүхын, зураглалгын, фото зураг буулгалгын, информаци суглуулгын ба болбосоруулгын арга боломжонуудые хэрэглэһэн байнаб.

1.1. Уг гарбал тухай ойлгосо

Угай һарбаалжа зохёожо эхилхэдээ «уг гарбал» гэжэ үгын удха мэдэдэг болооб. Уг гарбал гээшэ нэгэ угай хүнүүдэй хэдэн үе тоолоһон бүридхэл. Буряад ёһо заншалаар хүн бүхэн хадаа өөрынгөө адагынь долоон үе, шадаа һаа арбаад үе мэдэхэ ёһотой. «Уг түрэлөө мэдэхэгүй һаа, дүүтэеэ гэрлэжэ болохо, шуhаа нэгэдхээжэ болохогүй, үхибүүдынь үбшэн гараха» гэжэ урданай зон хэлсэдэг байгаа.

Урданаймнай эхэ эсэгэнэр угаа таһалхагүйн тула ехэл оролдодог, үриин һүлдэ гуйжа үргэдэг, мүргэдэг, хүнһөө хүүгэдые үргэжэ абадаг байгаа.

Урдандаа газар газарта уг угаараа һуудаг байһан, ун унгинарайнгаа ажаһууһан орон нютаг, бууса аргагүйгөөр сахидаг, тахидаг байгаа.

1.2. Минии уг гарбал тухай түүхэтэ мэдээн

Танияа уг гарбалтаяа танилсуулхам. Баабаймни, Эрдэни Хобитуевич, эжымни Соелма Доржиевна хоерни баргажанай буряадууд. Баргажанай буряадууд Эрхүү аймагhаа Ленэ мүрэнhөө 1740 ондо ерэнхэй. Эндэ найман уг байрлаа —  Галзууд, hэнгэлдэр, Шоно, Абзай, Баяндай, Булагад, Эмхэнэд, Сэгээнүүд.

Баабаймни алдарта суута энэ Арзгун нютагай, эжымни домогто Элhэн тоонтотой. Минии угни баабайгаараа — Обхор Галзууд, хүн баабайгаараа угаа нэрлүүлдэг. Галзууд угтай хүниие гааруулжа болохогүй, галзууржа болохо гэжэ эндэхи зон хэлсэдэг. Ехэл  аймшагтай шанга уг.

Эжымни уг – Һэнгэлдэр Номол, аргагүй баян түүхэтэй. Минии уг гарбалда модошо, дархаша, дууша, зугааша, шүлэгшэ зон олон даа. Би тэдэнэйнгээ hайн бэрхыень хуу абажа гарааб. «Угаа уhанда хаяхагүйб», урагшатай, урматай ябахаб. Алиш талаараа тэгшэ, алтан мэтэ абганар, наран мэтэ нагасанараа дахахаб. Набшаhан мэтэ зээ басаган Баярмааб.

Бархан уулын хормойдо

Соодойн Сэдэнэй дайдада,

Янжама бурханай газарта

Хоер hайхан уг нэгэдхээд,

Хүхюу басаган гаранхайб.

Буряад арад уг гарбалайнгаа урда айхабтар  ехэ уялгатай, тэдэнэй нэрые хухалжа болохогүй. Нэрээ хухаранхаар, яhаа хухара! — гэжэ үхибүүдээ hургадаг. Тэрэнь ямар удхатайб? Хүн hайнаар ябаха хэрэгтэй, hайн хэрэг хэхэ хэрэгтэй.

Буряадууд, баабайгаараа угаа нэрлүүлдэг. Тиимэhээ, би Баярма, баабайм Эрдэни, Эрдэни Хубитын, Хубито Раднын. Радна Ошорой,  Ошор Буляанай, Буляан Ярбуугай, Ярбуу Обхорой, Обхор Галзуудай. Хүн долоон үе мэдэхэ еhотой, би арба гаран  үе нэрлэнэб.

Минии нагасым  (эжымни) талада Һабай баатар бии. Тэрэмнай амаргүй шанга хүн байгаа. Үшөө Соодой лама ехэ гэгээн ламхай, зуун жэл соохиие урид мэдэдэг байгаа. Соодой ламхайн субаргань Элhэн нютагта бодхоогдоо. Мүнөө жэлдэ энэ Угнаасайн талада субарга баригдаа. Соодой ламхайн  түрэhэн нютаг — Элhэн, гэбэшье Угнаасайда ургы болон hалбарна.

Баабаймни, Эрдэни Хобитуевич гурбан хүбүүдэй нэгэн.  «Тэргэнэй мөөр шэнги мухаридаг» тээли хүбүүн. Тээли хүбүүн, дунда хүбүүниинь болоно.

Дээрээ дахаха Жаргал  ахатай, дороо дахуулха Баяр дүүтэй.

Баабайм эсэгэ гэртээ ори ганса хүбүүн. «Нэгэнhээ  газар дүүрэхэ», Хубита гурбан хүбүүтэй, дүрбэн ашатай болоод байна.

Эжымни эхэ, эсэгэ ехэ үнэр баян , арбаад үхибүүдтэй  айл. Минии нагаса баабайтанай  юhэн үхибүүдhээнь арбан табан зээнэр, арбан гурбан гушанар. Тиимэhээ, минии нагаса тала ехэл олон  урагуудтай.

Элhэн нютагай эжынэр далаад оноор Росси гүрэндэ үхибүү түрэhэнэй тоогоор 3- дахи hуури эзэлhэн. Янжама бурхан олон үхибүүдые үгэдэг — гэжэ эжымни хэлэдэг.

Би, Обхор Галзууд hэнгэлдэр Номолой угhаа таhаржа, хоер шанга уг залгажа, улам бэрхэ басаган болохые оролдохоб.

Угаа хүл дороо гэшхэнгүй,

 Ууган Буряадайнгаа еhо барихаб.

Үри хүүгэдтээ, үетэн нүхэдтөө ойлгуулхаб.

Угаа хүндэлхэб, үглөөнэй сай үргэхэб.

Удаан жаргалтай, ута наhатай ябахаб!

Тобшолол

Угай һарбаалжа ба угай ном зохёожо һураха гээшэ ехэ һонин байгаа. Уг гарбалтаяа танилсахадаа ехэ олон һонин юумэ мэдэдэг болооб. Минии уг соомни иимэ мэдээжэ зон бии байгаа гэжэ мэдэжэ абааб. Угайнгаа ном зохёожо эхилхэдээ аба эжы, хүгшэн эжы ба үбгэн аба, нагаса эжы ба нагаса аба тухайгаа ехэ юумэ мэдэхэ болооб. Энэ ажалаа саашань үргэлжэлүүлхэб.

Хүн бүхэн уг гарбалаа һайнаар мэдэжэ, хүндэлжэ, гутаахагүй гэжэ оролдожо ябаха ёһотой. Угайнгаа бэшэг шэнжэлхэ гээшэ ехэ хэрэгтэй ажал.

Энэ ажалаймни үрэ дүн гэхэдэ – уг гарбалаа саашань шэнжэлхэ ба энэ ажалаа үргэлжэлүүлхэ.

Многократный победитель конкурсов веб-проектов в поддержку и развитие бурятского языка, сохранение традиций и культуры бурят-монгол.

Агууехэ уранзохёолшо, драматург, киносценарист  Даширабдан Батожабайн түрэһөөр 95 жэлэй ойдо зорюулагдаһан  «Минии уг гарбал» Интернет-мүрысөөндэ

Эрхим зохёол гэһэн номинацида.

Гунзынова Дэжэд, В.С.Мункинай нэрэмжэтэ Хэжэнгын лицей һургуулиин 8-дахи классай һурагша.

Манай гэр булэ 5 хунhөө бүридэнэ: абамни – Гунзынов Галсан Дамбиевич, эжымни- Будаева Майя Шагдуровна, эгэшэнэрни Арюна, Чимита гэжэ нэрэтэйнүүд. Би өөрөө Дэжэд гээшэб, мунөө үедэ В.С. Мункинай нэрэмжэтэ Хэжэнгын лицей hургуулиин  8-дахи ангида hуранаб. Абамни Хэжэнгын аймагай эгээл баруун захын Хөөрхэ нютагай, харин эжымни заха холын Захааминай Бургалтай гэжэ нютагай басаган юм. Мэргэжэлтэ hургуули Улаан- Үдэ хотодо эжымни дуургээд,  Хэжэнгын аймагай наймаанай зургаанда хүдэлжэ эхилhэн, тиигээд абатаймни танилсажа айл болоод, 3 басагатай болоhон байна.

Нагаса эжымни Будаев Шагдартанай гансахан басаган байhан юм. Минии нагаса эжын гэртэхин Шагдар Сырен хоёр бухы наhаараа колхозой малшад ябаhан. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ хүсэ шадалаа гамнангүй оролдожо, ажалай габьяа гаргаhанайнгаа түлөө уг нагаса баабаймни Шагдар Будаев Москва хото ошожо, СССР гүрэнэй Президиумэй түрүүлэгшэ байhан Михаил Иванович Калининай гарhаа медаль зүүжэ, сугтаа дүрэеэ абхуулжа ерэhэн юм. Тэрэ үеын гэрэл зураг манай түрэлхидтэ хадагалаатай байдаг. Сэсэг нагаса эжымни түрэл нютагтаа хони мал хаража, баhал элдэб олон шагналнуудта хүртэhэн юм. Аяар дүрбэн үхибүүдые түрэжэ өөдэнь болгоhон. Эгээл ехэ хүбүүниинь болохо минии эжын ахай  Борис нагаса мүнөө нютагтаа ажаhуудаг,  дүү хүбүүн Бадмань Улаан- Үдэ хотодо түбхинэнхэй, харин эжымни одхон дүү Санжай нагасамни армида албанда ябажа ерээд, гэнтын аюулhаа боложо аргагүй залууханаар наhа дүүрэшэhэн юм.

Хүнэй  уг гарбалай эсэгэ талаараа тоологдодог хадань, би өөрынгөө угай hабагша татажа туршахамни. Би Эхиридэй Ехэ Шоно угай басаган болоноб. 1870-аад онуудаар минии угаймни үбгэ эсэгэ Тунгэ гэжэ хүн 16-тай Шалхуудай хүбүүгээ дахууланхай, хоёр  сар хүллэжэ зөөриеэ шэрэнхэй аяар холын Зүлхэ мүрэнэй эрье шадар оршодог Качуг гэжэ нютагhаа Хориин 11 эсэгын дайда хүрэжэ ерээд, Хэжэнгын Хөөрхын Һалагайн Шэбэр  гэжэ газарта шэнэ бууса түхеэржэ түбхинэhэн байна. Хоёр жэл тухай болоод, Шалхуудай хүбүүниинь айл болохо гэжэ зорёод, анханайнгаа холын нютагhаа бэри басага асархамни гэжэ эсэгэтэеэ Байгал далайнгаа хойто бэе зорибо. Аргагүй удаан саг ябажа, жэл тухай боложо бусахадаа, яhала зохид басага hамган болгожо асарhан юм гэhэн хөөрөө би мэдээ орохоhоо хойшо дуулаhан байнаб. Тиигээд лэ уг эжы абатамнай өөhэдөө түрэhэн үхибүүтэй болохо үйлэгуй байжа, сугтаа Байгалай хойто бэеhээ зөөжэ ерээд, наhа дүүрэhэн айлай хоёр хүбүүдэй Мүнхэ гэжэ хүбүүень үргэжэ абаhан юм. Мүнхэ хүбүүн хожомоо Сэрэн хүбүүтэй болоhон, Cэрэн гээшэ одоол үнэр баян, олон ухибүүтэй боложо, угаа саашань дамжуулба. Сэрэнэй hамган Галсанай Балданай Гунжэд гэжэ суутай басаган байhан гэлсэдэг, тэрэнэй түрэhэн үхибүүд 9 үхибүүд: гурбан басагад, 6 хүбүүд. Эгээн ехэ Хоца хүбүүгээ Намсарайтан гэжэ үхибүүгүй айлда хүбүүн болгожо үгэhэн байна.  Дулма, Сэндэмэ, Норжима гурбан басагадай — Норжимань үндэр наhатай болотороо ажаhууhан, бэшэниинь залууханаар наhа дүүрэhэн. 6 хүбүүдэйнь ажабайдал тус тустаа гүрэн түрын ажабайдалтай нягта холбоотой үнгэрhэн байна: Хоца Намсараев – буряад уран зохёолой эхи табигшадай нэгэн, СССР гүрэнэй дээдын шагнал хайрада олон дахин хүртэhэн, ехэ бэлиг талаантай хүн байшоо. Гунзэн гээшэнь одоол минии хүгшэн баабайн эсэгэ 1916 ондо 1-хи дэлхэйн дайнай арын хүдэлмэридэ татагдажа, тэндэhээ хүндөөр үбшэлэнхэй ерээд, оройдоол 44 наhатайдаа наhа дүүрэhэн. Эхэнэр нүхэрынь Бодигой Сэжэб гээшэ гансаараа 4 үхибүүдээ өөдэнь үндылгэhэн байна.

Гунзэнэй дорохи дүү хүбүүн Сэдэб, зон нэрэнь Баасата Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда эхинhээнь ябажа ерээд, 1947 ондо гэнтын үбшэндэ нэрбэгдэжэ энэ дэлхэйтэеэ хахасаhан байна. Мүнөө хүбүүниинь Цыдыпов Борис гэжэ абгамнай Хөөрхэ нютагтаа үнэр баян ажаhуудаг.

Цыбан хүбүүн 6 наhатайдаа Хэжэнгын дасан үгтэжэ, хубараг болоод, гэбшэ зиндаа хамгаалжа, түлэг дундаа ябатараа, сагай шэрүүн боложо эхилхэдэ, 1937 ондо Санкт- Петербург хотын университедэй Зүүн зугэй арадуудай хэлэнүүдэй факультедтэ ороод hуража байтараа, хамалганда орожо,1938 ондо Японой тагнуулшан гэжэ буудуулhан юм

Содном хүбүүн «Манай ажал»колхозойнгоо ажалшан болоод байтараа, 1937 ондо хардалгада орожо, баhал hураг суугүй түрмын оёорто хосорhон байна.  1965 ондо манай хүгшэн баабай Дамби Гунзынович энэ хоёр абгануудайнгаа нэрынь сагаарулагдаhан саарhа абажа сэдьхэлээ дүүрэжэ ханаhан хүмби гэгшэ hэн.

Эгээл бага одхон Гуро хүбүүн hургуулида hайн hуража,эрдэм номтой хүн хүтэлбэрилхы ажалда ябажа, хүдөө ажахын хүгжэлтэдэ нилээдгүй  hайн нүлөө өөрынгөө хубитые оруулhан юм. Колхозой түрүүлэгшээр аймагайнгаа нютагуудаар хүдэлжэ байтараа, хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, 1951 ондо наhа дүүрэшэhэн байна. Гуро абгымнай хүбүүн Чингис Гуруев мүнөө бүхы Буряадтаа  суутай арадай артист, уран шүлэгшэ болонхой угайнгаа утаhа hайханаар татажа ябаhан хүндэтэ абгамнай болоно.

Минии үбгэн аба Гунзынов Дамби Гунзынович Гунзэнэй 3 –хи үри, Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнда 17 наhандаа татуулжа, хоердохи Украинска фронтдо дайлалдажа, Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай хоердохи шатын орденоор, Илалтын 30 жэлэй медаляар ба бэшэшье шагналнуудаар тэмдэглэгдэhэн юм. Эдэ үндэр шагналнуудынь бидэ омогорхон хадагалжа ябадагбди. Дайнай  hүүлээр хүдөө ажахыда hайн хүдэлжэ, «Заслуженный мелиоратор Республики Бурятия» гэhэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэжэ, Ажалай Улаан тугай орденоор ба «Ажалай габьяа» медаляар шагнагдаhан юм. Хүдөө ажахыда ган гасуурай үедэ үбһэ hайн  абахын түлөө хоридохи зуун жэлэй наяад онуудаар «Первомайский» совхозой  намагтай газарые хатаажа, хэдэн арбаад километр утатай уhалууриин канал барижа, үбhэнэй газарнуудые уhалhан байна. Тусгаар дээдэ hургуули үгышье hаа, өөрөө хамаг гидротехническэ болон геодезическэ ажалынь хэдэг байhан юм. Баригдаhан каналай хүдэлжэ эхилхэдэ Буряад Республикын КПСС-эй обкоой нэгэдэхи секретарь А.У.Модогоев түрүүтэй олон тушаал барижа байhан хунууд ерэжэ, ехэтэ hонирхон хараhан байна.

Хүгшэн эжымни Бастуева Балма Шадраевна хуасай угай, Шэтын хизаарай, Бадын станциин хажууда оршодог Олон Шэбэр гэжэ нютагай гарбалтай байгаа.  Эсэгэнь Бааста Эхэ орондоо урбагша гэжэ 1937 ондо зэмэлүүлээд, 1938 ондо Шэтэ Хотын түрмэдэ буудуулhан, тиигээд байхадань, аха дүү, аймаг зониинь булта шахуу тушаалгаhан, тэрьелхэнь тэрьедэhэн байна. Тэрэ хэсүү сагта эжынь Шадраагай Гажад гансахан басагантаяа Хэжэнгэ нютагай Хөөрхэдэ hуудаг түрэлхидтөө ерэжэ түбхинэhэн байгаа.

Эхэн эжы,  нагаса эжы хоёр Эсэгын дайнай үедэ колхозой хүндэ хүшэр  ажалда бэеэ гамнангүй , үдэр hүниие илгангүй ажаллаhан юм. оронойнгоо хүгжэлтэдэ минии уг гарбалаймни хамаатан шадал соогоо хубитаяа оруулжа оролдоhон байна. Абымни хүгшэ Хүгшэн баабайнгаа наhа дүүрэшэhэн хойно түрэhэн хадаа би дүү хүбүүн Гунзэн–Норбыень ехэтэ хүндэлдэг, хүгшэн абамни гэжэ тоолодог байгааб. 1938 ондо турэhэн Гунзэн-Норбо дайнай үеын үхибүүдэй хуби заяае дүүрэн амасаhан, хооhо нойтые үзэhэн, гүүртын hаалишан эжыгээ дахажа, үнеэ буруудыень харалсаhан хүн байгаа. Хатар нааданда , хүгжэмдэ дуратай байhан абгамнай баледэй артист болоhон, хожомынь бэлиг талаанайнгаа hайхан шанараар арад зондоо мэдээжэ арадай артист, Россин Федерациин, Буряад Республикынгаа үндэр нэрэ солодо хүртэhэн байна. Хүн талань аргагүй hайн, урин зулгы зантай байhан, би нэгэшье дахин муугаар хэн нэгэниие хэлэжэ байhыень дуулажа үзөөгүйб даа. Маанадтаа ехэ мээхэйгээр хандадаг, хододоо hайханаар үреэжэ hуудаг байгаа.

Хүгшэн баабайтамни хамтадаа 52 жэлэй хугасаа соо эбтэй hайнаар hууhан, 7 хүүгэдые түрэжэ, тэдэнээ бултыень дээдэ hургуулитай болгожо гаргаhан юм.

Уг гарбалаймни арад зон хэды хүшэр хүндэ сагуудта ажаhуугаашье hаа, зоной дунда зоригоо мохонгүй,  Эхэ оронойнгоо жаргалтай hайхан байдалай түлөө бэеэ гамнангүй оролдоhон байна. Би угайнгаа зоноор омогорхоноб, баhал дутуугүй наhан соогоо ябахые оролдохоб.

Семья
Гэр бүлэ

Обновлено: 11.01.2023

а . Һургалгын : Бүлэ, Мэргэжэл, Тоо, Yнгэ гэһэн темэнүүдые бэхижүүлхэ. Һурагшадай мэдэсэ шалгаха.

б . Хүгжөөлгын : Аман бэшэмэл хэлэлгэ хүгжөөхэ, анхарал, ухаан бодолыень хурсадхаха. Хэлэлгын шадабари дээшэлүүлхэ, зүбөөр уншуулжа һургаха.

в . Хүмүүжүүлгын : Буряад хэлэндэ һонирхуулха, бүлэ тухай хүмүүжүүлгын ажал ябуулха.

Хэрэгсэл : самбар, зурагууд

Методууд : наглядна, практическа, хөөрэлдөөн, проблемнэ, проектнэ ажал.

I. Хэшээлэй эхин

Эмхидхэлэй үе. Темэ болон зорилгонуудтай танилсуулха. Һурагшадай мотиваци.

-Сайн байна. Һуугты.

-Ухибууд, харагты энэ юун бэ?

-Энэ гэр соо хэд байдаг бэ?

-Зуб, таанад булэ гээшэ юун гэжэ ойлгонобта?

— Булэ соо хэд бииб тоолое:

Убгэн аба, хугшэн эжы, аба, эжы, ахай, эгэшэ, би, дуу хубуун, дуу басаган.

Мүнөөдэр манай хэшээлдэ айлшад ерээд байна. Танилсагты. Энэ Жаргалай булэ. Энэ Арюнын булэ. Бидэ муноодэр барилагашад болоод эдэ хоер булэдэ гэр барихабди.

Гэр барихын тулоо юун хэрэгтэйб? Бидэ элдэб даабаринуудые дүүргэхэбди, зуб харюусаhан булэ тургэн гэр бодхоохо.

Муноо бидэ гое гэрэй барижа эхилэе. Даабари зубоор, тургэн дуургэhэн булэ гэрэй туруун бодхоохо.

-1. Буряад зон аба эжыдээ, аха зондо хэн гээд хандадаг бэ? (Как обращаются буряты к родителям, к старшим?) — ши, та, тэрэ.

— 2. Урданhаа эхитэй наадан. Ухибуун томогуй тэрэ нааданда муноошье болотор дуратай? (шагай наадан)

-3. Хундэтэй зоноо ямар юумээр угтадаг бэ? (хадаг)

— 4. Ямар буряад хатар мэдэхэбтэ? (ехор)

Зай ямар булэ hайнаар зуб харюусааб, наашаа самбарта гарагты гэрээнгээ эхи табия.

2. даабари. Уран зураашан

— Арюнын эжы хара үhэтэй, улаахан уралтай, хүхэ малгайтай, ногоон платитай, шара суумхэтэй.

Шалгалта . Ямар булэ зуб даабарияа дуургээб? Зураг хараад шалгагты.

3 даабари. Хоргодоhон угэ оло.

Булэ гээшэмнэй сугтаа ажаhуудаг турэл зон болоно. Булэ нэн туруун ямар байха ёhотой гэжэ hананабта? Энэ асуудалда харюу олохын тулоо гурбадахи даабари дуургэе. Тоогой саана хоргодоhон узэгуудоор угэ зохеоходомнай элирхэ.

Нэн туруун булэ Ямар байха ёhотойб? (эбтэй)

4 даабари. Хэн юу хэнэб?

Хэлэ хүгжөөлгын разминка

-Шинии булэ эбтэй гу? -Шинии бүлэ ехэ гү?

-Шинии аба хэн гэжэ нэрэтэйб? — Шинии эжы хэн гэжэ нэрэтэйб?

Шинии дуу хубуун хэн гэжэ нэрэтэйб? Таанад эжы абадаа туhалдаг гут?

Бʏлэ соо хʏн бʏхэн ɵɵрын ажалтай байдаг. Бэе бэедээ туhатай байдаг.

Зураг хараад хэн юу хэнэб гэжэ бэшэгты.

5даабари. Модо тарилга.

Гэрнэй баригдаа. Гое гэр болоо гу? Зай саашан харагты ушоо юун дутанаб? Гэр байна, булэ булта. Модон угы.

Эдэ булын угай модо зубоор ургуулха хэрэгтэй. Угай модондонь зубоор нюурнуудынь няагты. Самбарта дутэлжэ угай модо гэрэй хажууда няагты.

(Угай модон ургаа)

III. Хэшээлэй түгэсхэл.

1. Бэхижүүлгэ. Зай бэрхэнуудтаа ухибуудни. Муноодэр хэшээлэй ажал гоешоогоогту? Хэндэ туhалаабта? Жаргалай булэдэ ямар гэр баряабта? Арюнын булэдэ ямар гэр баряабта? Булэ ямар байха ёhотойб?

Эжы абадаа туhатай байгты,

• Эжы абаяа хʏндэлжэ ябагты,

• Yбгэн аба, хʏгшэн эжыгээ гамнажа ябагты,

• Ахай эгэшэтэеэ эбтэй байгты,

• Дʏʏнэрээ харалсажа, hургажа ябагты.

Булэтнай хододоо эбтэй, хухюутэй байхань болтогой.

Ухибууд хэhэн ажалнуудаа харагты. Хамта гэр бодхоогообди, модо таряабди. Энэ зурагтамнай юун дутана гэжэ hананабта? Зуб – наран. Муноо хун бухэн дутэлжэ наранай элшэ няагты.

Инга Карпицкая
запись закреплена

МИНИИ БYЛЭ. МОЯ СЕМЬЯ

Запомните фразы, которые помогут Вам общаться в типичных ситуациях.

Ши хаана түрөөбши? Где ты родился (родилась)?
Би … түрөөб. Я родился (родилась).
Ши хэзээ түрөөбши? Когда ты родился (родилась)?
Ши ямар жэлдэ түрөөбши ? В какой год ты родился?
Ши хэдытэйбши? Сколько тебе лет?
Би арбан найматайб. Мне восемнадцать.
Шинии түрэлхид хэн бэ? Кто твои родители?
Ши хэзээ hургуули дүүргээбши? Когда ты закончил школу?
Шамда аха дүүнэр бии гү? У тебя есть братья, сестры?
Намда аха ба эгэшэ бии. У меня есть брат и сестра.
Шамда үбгэн аба бии гү? У тебя есть дедушка?
Ши хүгшэн эжытэй гүш? У тебя есть бабушка?
Yбгэн абашни хэн гэжэ нэрэтэйб? Как зовут твоего дедушку?

Лексика: бүлэ — семья, эжы – мама, аба – отец, аха — старший брат, дүү хүбүүн — младший брат, эгэшэ – старшая сестра, дүү басаган – младшая сестра, хүгшэн эжы – бабушка, үбгэн аба – дедушка, аша хүүбүүн – внук, аша басаган – внучка, наhан – возраст (год, лет), багша – учитель, эмшэн – врач, hургуули – школа, наhанай амаралтада — на пенсии, залуу – молодой, хүгшэн – старый, сэбэрхэн – красивый, хөөрхэн – симпатичный, үндэр – высокий, набтар – невысокий (низкий), минии – мой, манай – наш, бүридэхэ – состоять, hураха – учиться, хүдэлхэ, ажаллаха – работать.

А. Прочитайте, переведите.

Би Баярма гэжэ нэрэтэйб. Би Буряадай гүрэнэй дээдэ hургуулида математика болон информатикын hалбарида нэгэдэхи шатада hуранаб. Минии бyлэ табан хyнhөө бyридэнэ: минии эжы, аба, хүгшэн эжы, дүү хүбүүн ба би. Манай бyлэ Улаан-Үдэ хотодо, Намсараевай нэрэмжэтэ үйлсэдэ ажаhуудаг. Минии аба Даша Дамбаевич, табин нэгэн наhатай, эмшэн-хирург, зургаадахи поликлиникада хүдэлдэг, эжымни Светлана Доржиевна, дүшэн долоо наhатай, прибор бүтээдэг заводой инженер. Дүү хүбүүмни Батор гэжэ нэрэтэй, тэрэ арбан дүрбэдэхи hургуулида арбадахи ангида hурана. Дарима Нимаевна, минии хүгшэн эжы, далан табан наhатай, наhанай амаралтада. Манай бүлэ эбтэй, би бүлэдөө дуратайб.

Б. Примите участие в диалоге.

— Нэрэшни хэн бэ?
— …
— Ши хаана түрөөбши?
— …
— Ши хэдытэйбши?
— …
— Шинии түрэлхид хэн бэ?
— …
— Ши хаана hуранабши?
— …
— Шамда нохой бии гү?
— …
— Ши нохойдо али миисгэйдэ дуратай гyш?
— …
В. Поговорите друг с другом, используя вопросы.

Та хэн гэжэ нэрэтэйбта? Хэдытэйбта? Та хаана түрөөбта? Хаана ажаhуудагбта? Танай бүлэ томо гy? Танай түрэлхид хэн бэ? Танда эгэшэ, аха бии гү? Тэрэ хэдытэйб? Тэрэ хаана байдаг бэ? Танай бүлэг соо адли нэрэтэй хүнүүд бии гү?

• Для учеников 1-11 классов и дошкольников
• Бесплатные сертификаты учителям и участникам

Урок бурятского языка

Автор Ломбоева Светлана Владимировна,

учитель бурятского языка

Хэшээл: буряад хэлэн (гүрэнэй)

Класс: 3-дахи

Хэшээлэй түхэл: хэшээл мүрысөөн

Темэ: Минии бүлэ

Зорилгонууд:

а. Һургалгын: Бүлэ, Мэргэжэл, Тоо, Y нгэ гэһэн темэнүүдые бэхижүүлхэ. Һурагшадай мэдэсэ шалгаха.

б. Хүгжөөлгын: Аман бэшэмэл хэлэлгэ хүгжөөхэ, анхарал, ухаан бодолыень хурсадхаха. Хэлэлгын шадабари дээшэлүүлхэ, зүбөөр уншуулжа һургаха.

в. Хүмүүжүүлгын: Буряад хэлэндэ һонирхуулха, бүлэ тухай хүмүүжүүлгын ажал ябуулха.

Коммуникативная — совершенствование речевых навыков, логично и последовательно излагать свои мысли.

Развивать умение правильно говорить, логичность высказывания, память, внимание, мышление учащихся.

Воспитательная — привитие любви к семье, самостоятельности, любознательности.

Хэрэгсэл: самбар, зурагууд

Методууд: наглядна, практическа, хөөрэлдөөн, проблемнэ, проектнэ ажал.

Хэшээлэй ябаса

I . Хэшээлэй эхин

Эмхидхэлэй үе. Темэ болон зорилгонуудтай танилсуулха. Һурагшадай мотиваци.

-Сайн байна. Һуугты.

-Ухибууд, харагты энэ юун бэ?

-Энэ гэр соо хэд байдаг бэ?

-Зуб, таанад булэ гээшэ юун гэжэ ойлгонобта?

— Булэ соо хэд бииб тоолое:

Убгэн аба, хугшэн эжы, аба, эжы, ахай, эгэшэ, би, дуу хубуун, дуу басаган.

— Мүнөөдэр манай хэшээлдэ айлшад ерээд байна. Танилсагты. Энэ Жаргалай булэ. Энэ Арюнын булэ. Бидэ муноодэр барилгашад болоод эдэ хоер булэдэ гэр барихабди.

Гэр барихын тулоо юун хэрэгтэйб?

Бидэ элдэб даабаринуудые дүүргэхэбди, зуб харюуса h ан булэ тургэн гэр бодхоохо.

Муноо бидэ дулаахан гэрэй барижа эхилэе. Даабари зубоор, тургэн дуургэ h эн булэ гэрэй туруун бодхоохо.

Даабари. Асуудал.

-1. Буряад зон аба эжыдээ, аха зондо хэн гээд хандадаг бэ? (Как обращаются буряты к родителям, к старшим?) — ши, та, тэрэ.

— 2. Урдан h аа эхитэй наадан. Ухибуун томогуй тэрэ нааданда муноошье болотор дуратай? (шагай наадан)

-3. Айлшадаа яагаад угтадаг байгааб? (хадаг)

— 4. Ямар буряад хатар мэдэхэбтэ? (еохор)

Зай ямар булэ h айнаар зуб харюусааб, наашаа самбарта гарагты гэрээнгээ эхи табия.

2. даабари. Уран зураашан

— Арюнын эжы хара ү h этэй, улаахан уралтай, хүхэ малгайтай, ногоон платитай, шара суумхэтэй.

Шалгалта. Ямар булэ зуб даабарияа дуургээб? Зураг хараад шалгагты.

(2 –дохи дабхар)

3 даабари. Хоргодо h он угэ оло.

Булэ гээшэмнэй сугтаа ажа h уудаг турэл зон болоно. Булэ нэн туруун ямар байха ё h отой гэжэ h ананабта? Энэ асуудалда харюу олохын тулоо гурбадахи даабари дуургэе. Тоогой саана хоргодо h он узэгуудоор угэ зохеоходомнай элирхэ.

Нэн туруун булэ Ямар байха ё h отойб? (эбтэй)

(3-дахи дабхар)

4 даабари. Хэн юу хэнэб?

Хэлэ хүгжөөлгын разминка

-Шинии булэ эбтэй гу? -Шинии бүлэ ехэ гү?

-Шинии аба хэн гэжэ нэрэтэйб? — Шинии эжы хэн гэжэ нэрэтэйб?

Шинии дуу хубуун хэн гэжэ нэрэтэйб? Таанад эжы абадаа ту h алдаг гут?

Бʏлэ соо хʏн бʏхэн ɵɵрын ажалтай байдаг. Бэе бэедээ ту h атай байдаг.

Зураг хараад хэн юу хэнэб гэжэ бэшэгты.

5даабари. Модо тарилга. Гэрнэй баригдаа. Гое гэр болоо гу? Зай саашан харагты ушоо юун дутанаб? Гэр байна, булэ булта. Модон угы.

Эдэ булын угай модо зубоор ургуулха хэрэгтэй. Угай модондонь зубоор нюурнуудынь няагты. Самбарта дутэлжэ угай модо гэрэй хажууда няагты.

(Угай модон ургаа)

III. Хэшээлэй түгэсхэл.

Бэхижүүлгэ. Зай бэрхэнуудтаа ухибуудни. Муноодэр хэшээлэй ажал гоешоогоогту? Хэндэ ту h алаабта? Жаргалай булэдэ ямар гэр баряабта? Арюнын булэдэ ямар гэр баряабта? Булэ ямар байха ё h отойб?

Эжы абадаа туhатай байгты,

• Эжы абаяа хʏндэлжэ ябагты,

• Yбгэн аба, хʏгшэн эжыгээ гамнажа ябагты,

• Ахай эгэшэтэеэ эбтэй байгты,

• Дʏʏнэрээ харалсажа, hургажа ябагты.

. Булэтнай хододоо эбтэй, хухюутэй байхань болтогой.

Ухибууд хэ h эн ажалнуудаа харагты. Хамта гэр бодхоогообди, модо таряабди. Энэ зурагтамнай юун дутана гэжэ h ананабта? Зуб – наран. Муноо хун бухэн дутэлжэ наранай элшэ няагты.

Манай буряад арад урда сагһаа нааша уг гарбалаа мартангүй үргэн абажа, hанажа ябаха гэжэ оролдодог. Тиихэдэ заатагүй угаа долоон үе хүрэтэр мэдэхэ, нэрлэжэ шадаха ёhотой hэн. Зүгөөр хүгжэhэн түүхын жама ёһо нилээн орёо, энээнhээ уламжалан, үсөөхэн тоотой арадууд нэрэ обогоо, ёһо заншалаа, хэлээ орхихо, мартаха туйлдаа хүрөөд байгаа hэн. Гэбэшье, бидэ, буряадууд, уг удамаа дурсаха, хэлэ бэшэгээ hэргээн мандуулха аргатайбди. Тиимэhээ нагаса абын уг гарбал минии шэнжэлгын зүйл боложо үгэнэ.

Би эхэ, эсэгынгээ уг гарбалые hайн мэдэхэб. Нагаса абымни уг гарбал тухай намда эжымни хөөрэhэн байна. Эжымни аба Дамбаев Баир Дондокович гэжэ нэрэтэй. Буряад арад

эсэгынгээ талаар уг гарбалаа тоолодог заншалтай гээшэ ааб даа, харин би нагаса баабайнгаа уг ехэтэ hонирхожо, шэнжэлгын ажал ябуулааб. Энээн тухай дэлгэрэнгыгээр хөөрэхэ хүсэлтэйб. Энэ ажалдам багша нагаса баабай хоёрни туhалаа. Нагаса баабайнгаа уг hэргээхэ, эхынгээ уг гарбалые hайнаар мэдэхэ гэhэн шиидхэбэри минии урда табигдаа.

Нэгэтэ баабайтаяа сай уужа һуухадаа, уг гарбал тухайнь hонирхобоб. Тиихэдэмни ехэ hонин юумэ хөөрэжэ үгэбэ.

. Минии баабайн эжы, Бай-Мэдэг Дондоковна, Доржиев Дугар Бадмаевич гэжэ хүнтэй айл болоод, Хэжэнгэ нютагтань түбхинэбэ. 1954 ондо алтан дэлхэйдэ Доржиевтанай гэр

бүлэдэ ехэ баяр боложо, Баяр баабаймни мүндэлбэ. Үхибүүнэй hаратай байхада, Бай-Мэдэг эжын эхэнь ерэжэ, хүбүүтэйнь мори тэргээр Буламаа абаад ябаа. Үгэеэ ойлголсоогүй юм гү, харин юундэ эбээ таһарһан байгаа юм бэ гэжэ мүнөө болоходо хэншье мэдэнэгүй.

Тэрэ гэhэнhээ хойшо олон жэл үнгэрөө. Нагаса баабайн хүл дээрээ гаража, минии нагаса эжытэй хоёр басагатай (ехэнь — минии эжы) болоод байхада, Дугар абгатаяа заримдаа уулзадаг болоо.

1995 оной зун, үбhэнэй үедэ, Дугар Бадмаевичай Жаргал хүбүүниинь хэрэгээр Булам нютаг ерэжэ, нагаса баабайтай танилсаа юм. Тэндэ хүбүүтэйб гэжэ эсэгынгээ дуулгахада, зорюуталжа орооб гэжэ тэрэ хэлээ hэн. Тиигээд Хэжэнгэ нютаг дуудажа, саашадаа бэшэнтэеэ танилсаха, мэдэлсэхэ байгаабди гэжэ дурадхаа. Тиихэдэнь нагаса баабай бүлэтэеэ сугтаа нютагтань ошожо, абатаяа, Роза Михайловна хани нүхэртэйнь, үхибүүдээрнь уулзажа, hайнаар танилсаhан юм. Үни болонгүй, Дугар Бадмаевич хүндөөр үбшэлжэ, наһа барашоо. Бидэ нагасанартаяа үхибүүдээрнь уулзажа, заримантайнь мүнөө мэдэлсэжэ байдагбди.

Дугар нагаса — үргэмэл хүбүүн юм. Тэрэ талаараа Хэжэнгын угтай болоно. Харин түрэhэн эсэгынгээ уг гарбалаар болоо һаа, Кабанск руу ошоно гэжэ нагаса баабайда эсэгэнь хөөрэhэн байна.

Би хадаа нагаса талынгаа уг гарбал тухай мэдэхэ гэжэ эжытэеэ ба нагаса баабайтаяа түрүүн Хэжэнгэ нютаг ошожо, Дугар баабайн хани нүхэртэйнь, hүүлдэнь Ородой-Адагта

ажаhуудаг Жаргал хүбүүнтэйнь уулзааб. Роза Михайловна гурбан үе тооложо үгэбэ.

Таряашын һамган Сэсэг гэжэ нэрэтэй байhан юм. Тэдэ Шалсаана буурал баабайн хормойдо ажаhуудаг hэн. Тэдэ гурбан үхибүүтэй (эгэшэ дүү хоёройнь нэрэ hананагүй), нэгэ

Гэдэhээ үлдэжэ эхилхэдээ, Дугар хүбүүнэй эгэшэнь сонхоёо тэhэ сохёод, жэлтэй болоогүй дүү басагаяа нюрган дээрээ үргэлжэ, Дугартаяа гурбуулан гараба. Тиихэдэ Дугар

Тэрэ хүндэ дайнай үеын сагта өөһэдөө xoohoop ябаашье haa, фронтдо ябаhан сэрэгшэдтэ хилээмэ, мяха эльгээхэ гэжэ талха таряагаа ургуулна, үхэр малаа үдхэнэ.

Дайнай hүүлдэ Таряаша абань хүбүүгээ бэдэржэ, гэртэнь ерээ. Тиихэдэнь үргэhэн эхэнь абаад ябашанаа гү гэжэ ехээр айгаа hэн. Харин эсэгэнь Дугараа таалаад, үмдэжэ ябаhан дэгэлээ бэлэглээд ябаа гэдэг.

Дугар Бадмаевич үргэhэн эхынгээ хэбтэриин болоод байхадань, ходо хажуудань байжа, түшэг тулгууринь болоо юм.

Мүнөө үхибүүдынь булта айл бүлэ боложо түбхинэнхэй, олонхинь аша, зээнэртэй болонхой юм.

Угаа уһанда хаяхагүй гэһэн сэсэн мэргэн үгэ бии. Тиимэhээ бидэ, буряад зон, уг гарбалаа hанажа, сахижа ябаха ёhотой болонобди. Энэ шэнжэлгын ажал соогоо би нагаса баабайн, Дугар нагаса үбгэн абын уг тухай бэшээб. Үшөө тэрэ хатуу гушаад-дүшөөд онуудта арад зон ямар хүндэ хүшэр байдалда абтаhан байгаа гээшэб гэжэ мэдээб. Тиихэдээ нагаса талын түрэлхидөөрөө уулзажа, хөөрэлдэжэ, танилсажа, холбоо харилсаагаа бэхижүүлээбди. Энээгээр дүүрэхэ бэшэ, харин саашадаа үшөө дүтөөр холбоотой болохобди гэжэ найданаб. Юундэб гэхэдэ, уг гарбалаа hайн мэдэхэ, сахижа ябаха — минии уялга.

Читайте также:

  

• Пушкин эхо русского народа сочинение

  

• Мне было около двенадцати лет сочинение егэ

  

• Писать сочинение во сне

  

• Сочинение о городе зверево

  

• Сочинение на тему прав ли чацкий